دلیل پنهان ماندن قبر مطهر امام علی(ع)

به گزارش خبرنگار سرویس قاب نقره برنا، پس از شهادت مظلومانه حضرت علی(ع) ، اهل‌بیت آن حضرت، ایشان را شبانه در محلی که امروز به نام نجف شناخته می‌شود و در نزدیکی شهر کوفه است منتقل و بدن مطهر ایشان را دفن می‌کنند. پس از سالیان طولانی و پس از مشخص شدن محل دفن آن حضرت، بر روی آن گنبد و بارگاهی قرار می‌گیرد که امروز عظمت و جلالی خاص دارد. آنچه در ادامه می‌خوانید گوشه‌هایی از ناگفته‌های آستان مطهر حرم حضرت امیرالمومنین(ع) در نجف اشرف است.

حسینیه (مدرسه غرویه)
در ضلع شمالی دیوار خارجی صحن مطهر ، و در جهت شرقی آن، حسینیه حرم مطهر علوی واقع است. حسینیه تنها یک در دارد و در ایوان پنجم، سمت چپ در طوسی واقع است. این حسینیه در گذشته مدرسه ای برای طلبه ی علوم دینی بود و امروزه یکی از مدارس دینی قدیمی شهر نجف به شمار می آید. به اعتقاد برخی از کهنسالان شهر نجف ، تاریخ تأسیس این مدرسه (حسینیه) به اوایل قرن یازدهم هجری ( زمان شاه عباس اول صفوی"1037هـ" ) بازمی گردد.(1)

در زمان حکومت عثمانی، با اجرای قانون خدمت سربازی در سال (1286هـ)، برای این مدرسه استاد ویژه ای تعیین گردید و بسیاری از طلبه های علوم دینی به این مدرسه روی آوردند و به آنان اجازه داده شد که پس از اجرای امتحان به خدمت سربازی ملحق نشوند. لذا این مدرسه بعنوان یکی از مدارس رسمی شهر نجف به شمار رفت و تا اوایل قرن چهاردهم هجری پا بر جا بود تا اینکه حجره های آن ویران گردید و در آن بسته شد. در سال (1350هـ) یکی از نیکوکاران و افراد سرشناس شهر نجف بنام (سید هاشم زینی النجفی) در مکان این مدرسه، عمارتی برای زائران بارگاه مطهر بنا نهاد.

بنا بر گفته سید عبدالمطلب الخرسان این عمارت به عنوان وضوخانه، نمازخانه و استراحتگاه زائران بارگاه مطهر بنا گردید. اما بعدها، از اتاقهای بزرگ این عمارت بعنوان انبار مصالح ساختمانی استفاده شد و زائران تنها از وضوخانه آن استفاده می کردند. بعد از آن این عمارت برای چندین سال بسته شد.(2)

ایوان ناودان طلا
ایوان ناودان طلا در ضلع جنوبی دیوار حرم مطهر واقع است. ایوان بزرگ آرامگاه آیة الله سید محمد سعید الحبوبی در مقابل ایوان ناودان طلا قرار دارد. این ایوان ،از لحاظ شکل و اندازه، تقریبا مقارن ایوان علما می‌باشد. لیکن برخی از ویژگی های جزئی در ایوان ناودان طلا که به شرح زیر است، ایوان علما را از آن متفاوت می‌سازد:

1- بر کتیبه ی میانی ایوان این آیات نقش بسته‌اند:
قال الله تبارک سبحانه وتعالی إِنَّمَا وَلِیکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاَةَ وَیؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ وَمَن یتَوَلَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ فَإِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ.

2- پـیـرامون این آیات، ابیاتی از (قوام الدین) که تاریخ (1157هجری) به همراه آنها ذکر شده که با خط (کمال الدین حسین گلستانه) نقش بسته است.

3- کما اینکه آیات سوره مبارکه الرحمن که بر روی ایوان علما نقش بسته‌اند با آیات این ایوان تفاوت دارند. هر چند که هر دو مجموعه از این آیات از یک سوره می‌باشند. در بالای ایوان، ناودانی طلایی به طول (110سانتیمتر) و عرض (14سانتیمتر) قرار دارد. آب باران پشت بام حرم مطهر و رواقها تنها از این ناودان سرازیر می‌شود. از آنجایی که آب این ناودان با غبار گنبد مطهر ممزوج شده است،هنگام باریدن باران، زائران بارگاه مطهر، برای جمع کردن آب و متبرک شدن، در زیر این ناودان جمع می شوند. کما اینکه اکثر زائران نماز و راز و نیازهای خود را در این مکان از صحن مطهر (زیر ناودان) ادا می کنند

ـیـرامون نماز خواندن در این مکان روایتی ذکر نشده است. لیکن همه شیفتگان اهل بیت پـیـامبر(ص) ایمان دارند که بارگاه های ملکوتی ایشان محل استجابت دعا و قضای حوائج است.

حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) می فرمایند: نزدیکی سرزمین کوفان قبری است که هر غمگین و اندوهناکی نزد آن دو رکعت یا چهار رکعت نماز بگذارد خداوند متعال غم و اندوهش را بر طرف کند و حوائجش را قضا گرداند. عرض شد: قبر حسین بن علی؟ با سر اشاره کردند: خیر، عرض شد: قبر أمیر المؤمنین(ع)؟ با سر اشاره کردند: آری.(3)

اهالی شهر نجف معتقدند ناودان طلا طوری نصب شده که در مقابل ناودان طلای کعبه مشرفه می‌باشد. اما این نکته در منابع تاریخی و علمی ثبت نشده است. و برای اطمینان، با استفاده از برنامه ی اینترنی «Google Earth» این نتیجه حاصل گردید که ناودان کعبه به سمت شمال غربی است در حالی که موقعیت جغرافیایی شهر نجف اشرف در جهت شمال شرقی کعبه مشرفه واقع است. علاوه بر این ناودان طلای حرم مطهر به سمت جنوب است.


 

 در شمالی ( باب الشیخ الطوسی)
در وسط ضلع شمالی دیوار آجری صحن مطهر ، درب شیخ طوسی واقع است. از آنجایی که این آرامگاه و مسجد شیخ طائفه، ابو جعفر محمد بن الحسن طوسی (460هجری) مقابل این در واقع است ، این در بنام این عالم گران قدر معروف شد.

ارتفاع این در،(4،70 متر) و عرض آن (3،40متر) می باشد و از چوب ساج ساخته شده است. در بالای چهارچوب در، کتیبه‌ای قرار دارد که از بیرون روی آن «السلام علیک یا أمیرالمؤمنین» و از داخل «استودعک الله وأسترعیک و أقرأ علیک السلام» نوشته شده است.

بالای این در ایوان بزرگی قرار دارد که با کاشی کربلائی هفت رنگ بوشانده شده و با نقشهای زیبای اسلیمی مزین شده است. در بالای ایوان، قوس بزرگی قرار دارد و روی آن طرحهای لوزی شکلی که به بایین امتداد دارند زیبایی نمای خارجی را دو جندان کرده است.

در قسمت فوقانی این ایوان سوره مبارکه أعلی تا آیه «قد أفلح من تزکی» نقش بسته است. در بالای در چوبی، ابیاتی که در آنها ماده تاریخ بازسازی در آمده، روی کاشی هفت رنگ نقش پسته است و در زیر این ابیات تاریخ 1372هجری ثبت شده است.

بر روی دیوار مجاور در طوسی (دیوار سمت راست) این دعا نوشته شده است «پسم الله الرحمن الرحیم.اللهم لبابک وقفت و بفنائک نزلت و بحبلک اعتصمت و لرحمتک تعرضت و بولیک صلوتک علیه توسلت فاجعلها زیارة مقبولة و دعاءاً مستجابا» و بعد از آن تاریخ (1373هجری) ثبت شده است.

طول راهروی ورودی در شیخ طوسی حدود (19متر) و عرض آن (3،85متر) و ارتفاعش (5،30متر) می باشد. در دو طرف این راهرو، قبور برخی از علما واقع است. همچنین در کوجک و زیبای ساجی مسجد عمران بن شاهین در سمت راست این راهرو قرار دارد.

در سمت راست در شیخ طوسی (رو به بیرون صحن) مقبره آیت الله میرزای شیرازی قرار دارد. این مقبره در چوبی کوچکی رو به خیابان دور حرم مطهر دارد.

در غربی (باب الفرج)
در جهت غربی دیوار آجری حرم و در سمت چپ ایوان دوم، باب الفرج قرار دارد. این در که بیش تر ایوانی در ضمن دیوار خارجی بود، آخرین دری است که برای حرم مطهر ایجاد شد.

در سال 1279هجریـ 1863میلادی، در زمان سلطان عبدالعزیز افتتاح شد و به باب السلطانی معروف کشت. علت نامگذاری آن به باب الفرج این است که به مقام حضرت امام زمان (عج) راه دارد. مردم شهر نجف این در را باب العماره می‌نامند زیرا در مقابل محله العماره ؛ یکی از محله های قدیم نجف واقع است. این محله به دست رژیم سرنگون شده بعث و بهانه توسعه دادن حرم مطهر ویران شد. اما علت اصلی ویران کردن آن وجود مساجد و مدارس و حوزه های علمیه و بیوت علما در آن بود، چرا که اکثر مدارس دینی و مساجد قدیمی شهر در این محله است.

ایوان طلا و فضای مقابل آن (طارمه)
طارمه (محوطه مقابل ایوان طلا) در جهت شرقی صحن قرار دارد. کف طارمه 20 سانتیمتر از کف صحن بالاتر است. طول و عرض آن به ترتیب (42متر) و (7،50 متر) بوده و کف آن با مرمر سبز رنگ پوشانده شده است. ورود به طارمه تنها از جهت شمال و جنوب امکان پذیر است. جهت شرقی آن با دیوار کوتاهی به ارتفاع (90سانتیمتر) پسته شده و بالای این دیوار نرده‌ای نقره‌ای رنگ و زیبایی به ارتفاع (75 سانتیمتر) قرار دارد.

ورودی‌های شمالی و جنوبی این محوطه مستطیل شکل بوده و در هر طرف فضای کوچکی مانند یک اتاق قرار دارد که بیش تر به عنوان کفشداری از آنها استفاده می شد.

در قسمت بالای ورودی های شمالی و جنوبی فضایی مانند بالکن وجود دارد که با نرده های آلمنیوم احاطه شده است. دیواره‌های این بالکن‌ها با کاشی معرق چشمگیری بوشانده شده است. در قسمت فوقانی این کاشیکاری أسماء الله الحسنی نوشته شده و کمی پایین تر از آن برخی از سخنان حکیمانه و کهربار حضرت أمیرالمؤمنین (ع) نقش پسته است.

بر قسمت فوقانی که مشرف به صحن مطهر است بر روی کاشی معرق اوصاف و القاب حضرت امیرالمؤمنین(ع) ذکر شده است : «باب مدینة الحکمة» ، «أسدالله الغالب» ،«ساقی الکوثر» ، «أمیر المؤمنین صلوات الله علیه» ، «مولی لموحدین» ، «میزان الأعمال».

ورودی شمالی از لحاظ شکل و اندازه همانند ورودی جنوبی است. بر قسمت فوقانی آن و بر روی کاشی معرق این سخنان گهربار حضرت أمیرالمؤمنین نقش بسته است.

آرامگاه سید مصطفی خمینی
دو حجره کوجک در جهت شمالی و جنوبی قرار دارد. در حجره ی شمالی آرامگاه مرحوم سید مصطفی خمینی و حجره جنوبی جایگاه مؤذن و قاری قرآن است. در کنار هر یک از پایه های مناره ها یک در قرار دارد. این دو در از طلای خالص ساخته شده و با زیباترین نقشها و کتیبه های قرآنی تزیین شده که کواهی دقت و مهارت سازنده آن است.

در شمالی به آرامگاه علامه حلی راه دارد و به نام همین عالم فرزانه معروف است. این در با یک راهروی کوچک به رواق حرم مطهر راه دارد. در پشت در جنوبی آرامگاه مقدس اردبیلی قرار دارد. این در به رواق حرم راه ندارد.

در میانه محوطه طارمه ایوان طلا کاری شده بزرگی قرار دارد که شاهکاری از شاهکارهای زیبای هنر معماری اسلامی به شمار می آید. عرض این ایوان که مالامال از قلمزنی ها و نقشهای زیبای اسلامی است (10،6 متر) و ارتفاع آن (11متر) است.

ایوان طلا یکی از آثار تاریخی مهم صحن مطهر به شمار می‌ید. و بسیاری از علما و شعرا ماده تاریخ طلاکاری ایوان را ذکر کرده‌اند.

در قسمت فوقانی در اصلی، که در وسط ایوان قرار دارد ، ایوانچه کوجکی قرار دارد که در عمق آن مقرنصهای طلاکاری زیبایی می باشد. در زیر آن با خط بزرگ این سخن مشهور رسول اکرم(ص) نقش بسته است: «أنا مدینة العلم و علی بابها» ...

احادیث و اشعاری درباره حضرت أمیرالمؤمنین(ع) ، دو طرف ایوان طلا را تزیین کرده که با خط طلای برجسته ای بر روی قطعات میناکاری شده نقش بسته است. به صورت خلاصه می‌توان گفت که ایوان طلا و اجزای آن یکی از زیباترین و مهمترین اجزای عمارت حرم مطهر علوی به شمار می آید.

در وسط ایوان طلا در دو طرف در، قصیده‌ای به زبان فارسی، با حروف طلاکاری شده برجسته، در مدح حضرت أمیرالمؤمنین(ع) نقش بسته است. شاعر این قصیده سید عرفی (متوفی به سال999هجری) می‌باشد.

متأسفانه، اکنون اثری از این ابیات نیست. زیرا به دستور رژیم سرنگون شده بعث بسیاری از کتیبه‌ها و تاریخ نوشته‌های مهم برداشته و به جای آنها آجرهای طلا کاری شده گذاشته شد. اما بسیاری از نقوش اسلیمی و نوشته های تاریخی قدیم که اشاره به زمان ساخت و طلاکاری ایوان دارد(زمان نادرشاه افشار) بر روی نمای خارجی ایوان طلا باقی مانده است.

سازنده ایوان طلا
آن طور که یکی از کتیبه ها نشان می‌دهد استادکار سازنده ایوان از شهر اصفهان بوده است چرا که در قسمت فوقانی ایوان و در کتیبه مزبور کلمه ی (اصفهان 1156) دیده می شود.

در بالای ایوان کتیبه‌ای با خط ثلث وجود دارد که به تاریخ طلاکاری گنبد و مناره ها و ایوان به دستور نادرشاه افشار اشاره دارد. در این ایوان بسیاری از علما و مشاهیر به خاک سپرده شده‌اند. نام این کسان بر دیواره های ایوان نقش پسته بود اما بعدها برای طلاکاری ایوان برداشته شد.

در قیام مردمی سال (1991میلادی) بعد از آنکه مردم،شهر نجف را به دست گرفتند، ارتش رژیم، شهر را به توپ بست و با تانک و خودروهای نظامی سنگین تا مرکز شهر پیش رفت. در پی بمباران حرم مطهر، آسیب‌های زیادی به ایوان طلا وارد شد و بسیاری از کتیبه‌ها و تاریخ نوشته ها و اشعار موجود بر روی آن تخریب شد. این کتیبه ها بعد از سرکوب قیام مردمی برداشته شد و به جای آن قطعات طلاکاری مسطح گذاشته شد. امروزه این قطعات را می‌توان به عنوان یک بخش اضافه یا جدید بر روی نمای ایوان، به آسانی تشخیص داد.

سبب پنهان ماندن قبر مطهر حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام
دلاوری‌های حضرت امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) در میادین جنگ و در راستای دفاع از اسلام باعث شد کینه توزی دشمنان خدا و اسلام، به این بزرگ مرد تاریخ دو چندان شود. لذا، همواره سعی داشتند به هر نحوی، از ایشان انتقام بگیرند.

دشمنی و کینه‌توزی بنی‌أمیه (خاندان أبوسفیان) و بنی عباس با حضرت امیرالمؤمنین(ع) بر کسی پوشیده نمی باشد... به این خاطر امام(ع) وصیت نمودند که قبر مطهرشان پنهان بماند... چرا که آگاهی داشتند بعدها، زمام حکومت به دست بنی امیه خواهد شد و از آنها بعید نیست که برای انتقام به هر جنایتی دست زنند و چه بسا قبر مطهر را بگشایند و پیکر مطهر را بیرون آورند. لذا حضرت أمیرالمؤمنین(ع) صلاح را در این دیدند که وصیت نمایند پیکر مطهرشان شبانه و مخفیانه به خاک سپرده شود.(4)

سید ابن طاووس در این باره می‌گوید: قبر مطهر ایشان (امام) قداست و ویژگی های ناشناخته و بی‌شماری دارد. از ابن عباس روایت شده که حضرت رسول اکرم(ص) به حضرت علی (ع) فرمودند: ای علی، سرزمین کوفان (کوفه) به واسطه قبر تو شرافت می‌یابد... حضرت علی(ع) فرمود: ای رسول خدا، آیا در کوفان عراق دفن خواهم شد؟ حضرت رسول اکرم(ص) فرمودند: آری، در پشت این سرزمین کشته می شوی و در آنجا دفن خواهی شد. این سخن رسول خدا، حجاج بن یوسف ثقفی را بر آن داشت که دستور دهد برای یافتن پیکر مطهر حضرت أمیرالمؤمنین و هتک حرمت آن، سه هزار قبر در نجف باز شود.(5)

به این علت کسی جز فرزندان حضرت أمیرالمؤمنین و برخی از شیعیان مورد اعتماد، از مکان قبر مطهر آگاهی نداشت.

نمایان شدن قبر مطهر و کرامت آن
فرزندان حضرت امیرالمؤمنین(ع) و طرفداران مورد اعتماد ایشان به وصیت امام (ع) پایبند مانده و مکان قبر مطهر رازی از رازهای أهل بیت(ع) باقی ماند.

بعد از سقوط بنی أمیه و روی کار آمدن بنی عباس، ضرورت پنهان ماندن قبر مطهر حضرت امیرالمؤمنین(ع) منتفی شد. لذا، رازی که سالها در دلها مانده بود بر مؤمنان و شیعیان مخلص بازگویی شد. آن طور که منابع تاریخی ذکر می‌کنند، در آن هنگام، قبر مطهر بر روی تپه ای نسبتاً مرتفع بود.

گفته می‌شود داوود بن علی العباسی سعی داشت مکان قبر مطهر را بیابد. وی به چند تن از غلامان مورد اعتماد خود دستور داد در جای معینی، به کندن زمین بپردازند. غلامان حدود پنج ذراع زمین را حفر کردند تا اینکه به یک سنگ سخت و خارا رسیدند و آنها را از کندن زمین بازداشت. یکی از غلامان که تنومند بود پایین رفت تا نیروی خود را برای شکافتن این سنگ امتحان کند. وقتی غلام تنومند، با تیشه به سنگ ضربه زد صدای بلندی از آن شنیده شد. با ضربه دوم و سوم ، ناگهان غلام فریاد زد و کمک خواست. وقتی او را بیرون آوردند، او را دیدند که از ترس می‌لرزد و هیچ سخنی نمی‌گوید. سپس گوشت بدنش شروع به ریختن کرد. وقتی این خبر به داوود بن علی رسید این کار خود را پنهان کرد و محل قبر را دوباره دفن کرد و بر روی آن یک صندوق(ضریح) چوبی گذاشت.

پی نوشت:
1. تاریخ النجف الأشرف، محمد حسین حرزالدین 111:1
2. مساجد و معالم، عبدالمطلب الخرسان، 31
3- فرحة الغری، ابن طاووس: 94
4- فرحة الغری صفحه 25
5- منتخب التواریخ: صفحه 291

6- فرحة الغری صفحه 61

منبع:برنا